SPRAWY WYZNANIOWE

Czy Grzawa była w przeszłości parafią?

Wczesne dzieje kościoła w Grzawie stanowią intrygującą zagadkę. Z powodu braku odpowiednich materiałów archiwalnych, nie potrafimy wyjaśnić kiedy wzniesiono tutejszą świątynię i jaki był jej pierwszy status.

Istnieje przypuszczenie, że Grzawa w okresie jej osadzania była pomyślana jako wieś parafialna. Jeśli tak z początku rzeczywiście było, co jest bardzo prawdopodobne, to tutejszemu kościołowi może przysługiwać tytuł "mater adiuncta". Określa się nim te świątynie, które ongiś były kościołami parafialnymi, ale później z różnych powodów spadły do roli filii (filia = córka). Tezę o przeszłym parafialnym przeznaczeniu tutejszej świątyni możnaby wesprzeć następującymi argumentami:

- stary kościół grzawski nosi wszelkie cechy właściwe dawnym świątyniom o charakterze parafialnym, a swą wielkością jeszcze w XVII wieku nie ustępował on sąsiedniemu kościołowi parafialnemu w Miedźnej.

- wokół grzawskiej świątyni od niepamiętnych czasów istniał cmentarz, co było właściwością kościołów parafialnych

- do tutejszego kościoła do 1950 r. należał łan ziemi, co było pozostałością z czasów kolonizacji w XIII w., kiedy to na potrzeby tworzonego kościołą parafialnego wyznaczano 1 łan roli, nie raz i więcej.

Bardzo prawdopodobny wydaje się następujący przebieg wydarzeń. Grzawa była w XIII w. zakładana jako odrębna jednostka kolonizacyjna i zgodnie z niemieckim prawem osadniczym mogła w przyszłości stanowić również odrębną parafię. Małą liczba parafian, bliskie sąsiedztwo Miedźnej i brak duchownego, mogły spowodować, że pieczę nad grzawską parafią przejęli proboszczowie Miedźnej. W dokumentach występują jako �in Rdzawa et Miedzna plebanus�. Zwróćmy uwagę, że w tytulaturze tej wymienia się wyłącznie Grzawę, chociaż do parafii należało jeszcze kilka nie mniejszych od Grzawy wsi. Sprawia to wrażenie, że mamy tu do czynienia z dwiema parafiami pod administracją wspólnego proboszcza.

Grzawski kościółek

Zachowane protokoły wizytacyjne biskupów krakowskich, a właściwie ich delegatów, pod rokiem 1598 i 1619 nie wspominają kościoła w Grzawie, gdyż na przełomie XVI i XVII wieku (1590? - 1628) znajdował się on w rękach protestantów. Wiadomo natomiast, iż w 1654 r. miedźniański proboszcz, ks. Silnicki, co czwartą niedzielę odprawiał w nim Mszę św.

Historycy sztuki utrzymują, że obecny grzawski kościół pochodzi z początków XVI wieku. Byłaby to więc druga z rzędu budowla. Jest bowiem zrozumiałe, że hipotetyczny drewniany kościółek z XIII w. nie mógł - ze względu na użyty budulec - przetrwać w niezmienionej postaci aż do naszych czasów.

Wymieniany już Andreas Hindenberg sporządził w 1636 r. mapę pszczyńskiego wolnego państwa stanowego. Nie stosował w niej umownych znaków topograficznych, lecz obiekty przedstawiał z natury. Wiernie zostały oddane kształty ważniejszych budowli, w tym kościołów. To z jego mapy pochodzi przedstawiony tu wizerunek grzawskiego kościółka z 1636 r.

W opracowaniu ks. Tadeusza Klocka znajdujemy następującą informację: "W obecnym drewnianym kościele, pod deskami szlunkowymi po stronie zakrystii na podwalinie ścian, ma być wyryty rok 1200". Jeśli nawet taka inskrypcja istnieje, to należy złożyć ją na karb jakiegoś lokalnego patrioty, który w ten sposób chciał dodać tej szacownej budowli lat i w ten sposób wyróżnić ją wśród okolicznych zabytków. Wydaje się to zupełnie niepotrzebne, albowiem i bez tego grzawski kościół należy do najstarszych obiektów sakralnych na Śląsku.

Architektura i wyposażenie kościoła

Grzawski kościółek jest orientowany, jak zresztą większość dawnych świątyń. Podwalina położona jest na potężnych dębowych kłodach. Cała budowla, z wyjątkiem wieży, wzniesiona jest na zrąb z drewna. Wieża posiada konstrukcję słupową. Krótkie prezbiterium zamknięto prostą ścianą, do której od strony północnej przylega równie długa zakrystia. Kształt nawy zbliżony jest do kwadratu. Na zewnątrz, z wyjątkiem północnego odcinka zakrystii, kościół otoczony jest otwartymi sobotami. Ściany nad nimi oszalowano deskami.

Siodłowe dachy oraz soboty pokryte są gontami. Pobito nimi również ściany wieży głównej, która od zachodu przylega do kościoła. Nakryta jest namiotowym dachem z sześcioboczną barokową latarnią. Nad dachem nawy góruje wieżyczka sygnaturki, która swym kształtem odpowiada wieży głównej. Wieżyczkę wybudowano na początku XIX wieku za pieniądze złożone przez sąsiednie wsie, do których dołączyły się również Ćwiklice.

Wnętrze kościoła nakryte jest płaskimi stropami. Znajduje się w nim cenne zabytkowe wyposażenie. Na wyróżnieni zasługuje barokowy ołtarz z XVII stulecia. Z tego samego czasu pochodzą organy.

Drewno, jako materiał budowlany, nie jest zbyt trwałe. Co jakiś czas niektóre z elementów kościoła trzeba było wymienić na nowe. W ciągu ostatnich wieków dokonywano również różnych zabiegów modernizacyjnych (szalowania, wzniesienia wspomnianej wieżyczki), stąd obecna sylwetka kościoła różni się nieco od tej z roku 1636.

Wyodrębnienie się grzawskiej parafii

Grzawa liczy niespełna 500 mieszkańców i z tego chociażby względu istniały trudności z utworzeniem tu samodzielnej parafii. Nie sprzyjało temu również bliskie sąsiedztwo kościoła parafialnego w Miedźnej.

Mimo wspomnianych przeszkód, grzawianie nie rezygnowali z zabiegów zmierzających do usamodzielnienia się jako parafia. W efekcie tego utworzono tu w roku 1967 jednostkę o statusie parafii tymczasowej. Pierwszym jej rektorem był ks. Alfred Prohasek (1967 - 1975), następnymi ks. Antoni Czapla (1975 - 1979), oraz ks. Tadeusz Klocek (1979 - 1991). Po tym czasie parafią administruje ks. Stefan Kozioł. Od 1991 r. mieszka w grzawskiej nowej plebanii, która powstała na gruncie Zygmunta i Bronisławy Szwedów. Poprzedni księża rektorzy przebywali na probostwie w Miedźnej.

Odrębne księgi parafialne Grzawa prowadzi od roku 1968, a więc od czasów ks. rektora Alfreda Prohaski.



źródło: "Nasze strony" Zygmunt Orlik - Bydgoszcz 1996